Bệnh Alzheimer | Care For
Dịch vụ
  • Bệnh viện
  • Chăm sóc trong ngày
  • Chăm sóc tại nhà
  • Nhà dưỡng lão tình thương dành
  • Trung tâm Bảo trợ xã hội
  • Viện dưỡng lão
Địa điểm

Bệnh Alzheimer

Bệnh Alzheimer_Copyright © 2020 CARE4. All Rights Reserved

Mục lục

1. Tổng quan

Alzheimer là một trong những bệnh thần kinh phổ biến nhất ở người cao tuổi, là nguyên nhân dẫn đến tình trạng Sa sút trí tuệ, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống cũng như thời gian sống. Theo số liệu thống kê năm 2015 của The World Alzheimer Report 2015, số ca bệnh sa sút trí tuệ mới là 3 ca/ 1 giây, hiện có khoảng 46,8 triệu người bị sa sút trí tuệ, trong đó khoảng 60% là bệnh Alzheimer. Dự đoán đến 2050, chỉ riêng trong phạm vi nước Mỹ sẽ có đến 13,8 triệu người mắc bệnh, và con số này trên toàn thế giới sẽ lên đến 45 triệu.

Bệnh đặc trưng bởi quá trình tổn thương các nơron thần kinh và synap trong vỏ não và một số vùng dưới vỏ, làm chết tế bào não và cắt đứt liên lạc giữa chúng. Nếu không được chữa trị, bệnh sẽ có xu hướng nặng dần gây ảnh hưởng xấu tới các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, tới trí nhớ, hoạt động ngôn ngữ và tư duy của người bệnh.

Bệnh thường xuất hiện ở người trên 65 tuổi. Tuy nhiên dạng Alzheimer, sớm dù không phổ biến ( chỉ chiếm khoảng 4-5% các ca bệnh Alzheimer ) vẫn có thể gặp ở độ tuổi từ 50 đến 65 tuổi.

2. Bệnh nguyên

Nguyên nhân gây bệnh hiện nay chưa được xác định một cách rõ ràng, tuy nhiên các nhà khoa học có đưa ra một số giả thuyết như:

  • Do sự lắng đọng và tích tụ của các mảng protein beta amyloid.
  • Quá trình lão hóa gây ra sự phá hủy các myelin làm giảm quá trình dẫn truyền thần kinh.
  • Đám rối các sợi thần kinh từ Tau-protein.
  • Do rối loạn quá trình sản xuất và hoạt động của các chất oxy hóa và đáp ứng viêm trong cơ thể.
  • Bên cạnh đó nguyên nhân di truyền cũng đóng vai trò quan trọng.

3. Yếu tố nguy cơ

  • Tuổi tác
  • Tiền sử gia đình
  • Giới tính nữ
  • Tổn thương đầu hoặc não
  • Trình độ học vấn/ nghề nghiệp thấp
  • Bệnh kèm theo: Tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, động kinh, rối loạn trầm cảm chủ yếu, hội chứng Down.
  • Lối sống: Chế độ ăn uống nhiều thịt, chất béo động vật, các sản phẩm từ sữa; uống rượu, thuốc lá, mất ngủ, stress,…

4. Triệu chứng

Bệnh diễn tiến theo từng giai đoạn, ở những giai đoạn khác nhau mức độ ảnh hưởng đến nhận thức người bệnh cũng thay đổi.

Giai đoạn khởi phát ( suy giảm nhận thức nhẹ )

  • Cảm thấy khó khăn trong việc nhớ các sự kiện gần đây và gặp khó khăn khi tiếp thu thêm thông tin mới.
  • Giảm tập trung, chú ý, thờ ơ với mọi việc.
  • Giảm các khả năng lập kế hoạch và tư duy trừu tượng.
  • Suy giảm nhận thức nhẹ.

Vì giai đoạn này chưa ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hằng ngày nên thường bị bỏ qua, cũng như nhầm lẫn với sự lão hóa bình thường ở người cao tuổi. Nên chú ý đến những biểu hiện trên nếu tiền sử gia đình có người mắc bệnh Alzhermer.

Giai đoạn đầu/ nhẹ ( suy giảm nhận thức vừa phải )

  • Khả năng học hỏi và ghi nhớ thông tin mới ngày càng suy giảm ( các sự kiện mới xảy ra, tên và gương mặt của những người vừa mới gặp ).
  • Trí nhớ về các sự kiện – kiến thức cũ dần bị ảnh hưởng, thường xuyên quên vị trí, cách sử dụng đồ đạc trong nhà.
  • Thường xuyên đặt câu hỏi, khó đưa ra quyết định, sợ phải thử những cái mới
  • Ở một số bệnh nhân bắt đầu có biểu hiện suy giảm chức năng ngôn ngữ như giảm vốn từ, giảm lưu loát dẫn đến hạn chế nói và viết, khó diễn tả được cảm xúc của bản thân.
  • Bắt đầu xuất hiện các triệu chứng khó phối hợp vận động nhưng thường nhẹ và dễ bị bỏ qua.

Người bệnh giai đoạn này vẫn có thể lái xe, làm việc và tham gia các hoạt động cộng đồng, tuy nhiên bệnh nhân sẽ bắt đầu cảm thấy khó khăn, khó hòa nhập, tăng lo âu, kích động. Nhiều người bệnh trong giai đoạn này có thể cần được nâng đỡ về mặt tâm lý.

Giai đoạn giữa/ trung bình ( suy giảm nhận thức nghiêm trọng )

  • Khó khăn về mặt ngôn ngữ ngày càng rõ hơn: Không nhớ được từ vựng, dùng sai từ, luôn phải cố tìm từ ngữ để diễn tả những điều muốn nói, khả năng đọc viết dần mất đi.
  • Giảm khả năng phối hợp vận động thấy rõ, nhất là những động tác phức tạp, vì vậy người bệnh dễ bị ngã.
  • Giảm trí nhớ nghiêm trọng, có thể không nhận ra được người thân.
  • Thay đổi hành vi: Thường xuyên đi lang thang, khó chịu, tính khí hung hăng, phản kháng lại sự chăm sóc của người thân.
  • Hội chứng thay đổi tính khí lúc hoàng hôn có thể xuất hiện. Người bệnh có thể ngủ nhiều vào ban ngày và đi lang thang vào buổi tối.
  • Một số người bệnh bị ảo tưởng, ảo giác hoặc làm các hành động lặp đi lặp lại mang tính thôi thúc như vò đầu bứt tai hay xé vụn giấy.

Người bệnh giai đoạn này sẽ cần trợ giúp đáng kể trong sinh hoạt hằng ngày, từ cách mặc quần áo đúng, vệ sinh cá nhân, đặc biệt là những hoạt động phức tạp như thanh toán hóa đơn, uống thuốc.

Giai đoạn cuối/ nặng ( suy giảm nhận thức rất nghiêm trọng )

  • Mất khả năng sinh hoạt hàng ngày phải phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc.
  • Khả năng ngôn ngữ giảm chỉ còn nói được những câu đơn giản ( mỗi câu dưới 6 từ ), giảm dần thành cụm từ, những từ đơn, cuối cùng dẫn đến mất hoàn toàn ngôn ngữ.
  • Thờ ơ và cảm thấy kiệt sức.
  • Thoái hóa các khối cơ khiến người bệnh khó tự ngồi dậy, khó tự ngẩng đầu, phải nằm liệt giường và mất khả năng tự ăn uống. Nét mặt nhăn, không mỉm cười được.

Giai đoạn này bệnh nhân hoàn toàn cần sự giúp đỡ từ người chăm sóc, một số trường hợp bệnh nhân bị liệt toàn thân, dẫn đến tử vong do các nguyên nhân: Loét tì đè gây nhiễm trùng, viêm phổi…

5. Chẩn đoán

Phương pháp chẩn đoán

  • Chủ yếu dựa vào thăm khám lâm sàng và hướng dẫn của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ DSM 5 ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders ).
  • Tiền căn gia đình có người mắc Alzheimer.
  • Suy giảm nhận thức trên thăm khám lâm sàng.

Tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ ( DSM 5 )

  1. Có bằng chứng suy giảm nhận thức đáng kể ở ít nhất 2 trong các lĩnh vực ( tập trung chú ý, chức năng điều hành, học tập và trí nhớ, chức năng ngôn ngữ, thị giác không gian và nhận thức xã hội ) dựa trên:
    • Than phiền của người bệnh, người thân, hoặc ghi nhận bởi bác sĩ về sự suy giảm chức năng nhận thức của bệnh nhân.
    • Suy giảm đáng kể trong biểu hiện nhận thức, ưu tiên được xác định bởi các test tâm thần kinh đã được chuẩn hóa hoặc đánh giá lâm sàng có chất lượng.
  1.  
  2. Suy giảm nhận thức làm ảnh hưởng đến tính độc lập trong hoạt động hằng ngày ( cần sự hỗ trợ ở các hoạt động phức tạp như trả hóa đơn, uống thuốc… ).
  3. Bệnh nhân không đang trong cơn mê sảng, lú lẫn cấp.
  4. Suy giảm nhận thức không phải do nguyên nhân tâm thần kinh khác (trầm cảm, tâm thần phân liệt,…).

Tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ do bệnh Alzheimer ( DSM 5 )

  1. Thỏa mãn tiêu chuẩn sa sút trí tuệ.
  2. Suy giảm nhận thức khởi phát từ từ và tiến triển tăng dần ít nhất ở 2 lĩnh vực.
  3. Thỏa mãn tiêu chuẩn có khả năng hoặc có thể bệnh Alzheimer dưới đây:

Đối với suy giảm nhận thức thần kinh trung bình – nặng:

Chẩn đoán Có khả năng bệnh Alzheimer khi thỏa cả hai tiêu chuẩn (1) và (2), nếu chỉ thỏa một tiêu chuẩn, chẩn đoán có thể bệnh Alzheimer:

    1. Bằng chứng đột biến gen gây bệnh Alzheimer từ tiền sử gia đình hoặc di truyền học.
    2. Thỏa cả ba tiêu chuẩn sau:
      • Bằng chứng rõ ràng về giảm trí nhớ, khả năng học tập và ít nhất một trong các lĩnh vực nhận thức khác ( dựa vào hỏi bệnh sử và các test tâm thần kinh ).
      • Tiến triển nặng dần, liên tục và từ từ, không có thời kỳ bình nguyên kéo dài.
      • Không có bằng chứng của các nguyên nhân kết hợp khác ( không có bệnh lý thoái hóa thần kinh, bệnh lý mạch máu não hoặc các rối loạn thần kinh, tâm thần khác hoặc các bệnh lý hệ thống gây suy giảm nhận thức ).

Đối với suy giảm nhận thức thần kinh mức độ nhẹ:

Chẩn đoán Có khả năng bệnh Alzheimer khi có bằng chứng đột biến gen gây bệnh từ tiền sử gia đình hoặc bằng chứng di truyền học.

Chẩn đoán Có thể bệnh Alzheimer khi không có bằng chứng đột biến gen gây bệnh từ tiền sử gia đình hoặc bằng chứng di truyền học, đồng thời thỏa cả ba tiêu chuẩn sau:

      • Có bằng chứng rõ ràng trong việc suy giảm trí nhớ và khả năng học tập.
      • Tiến triển nặng dần, liên tục và từ từ, không có thời kỳ bình nguyên kéo dài.
      • Không có bằng chứng của các nguyên nhân kết hợp khác ( không có bệnh lý thoái hóa thần kinh, bệnh lý mạch máu não hoặc các rối loạn thần kinh, tâm thần khác hoặc các bệnh lý hệ thống gây suy giảm nhận thức ).

Những rối loạn này không được giải thích tốt hơn bởi các bệnh lý mạch máu não, các bệnh lý thoái hóa thần kinh, tác dụng của một chất hoặc các bệnh lý tâm thần – thần kinh – hệ thống khác.

Xét nghiệm

  • Các xét nghiệm hình ảnh học như CT scan, MRI, PET scan…  thường dùng để phân biệt và loại trừ các tổn thương thực thể khác ( xuất huyết não, u não, đột quỵ não ).
  • Các chỉ dấu di truyền.
  • Các chỉ dấu sinh học: Beta – Amyloid và Tau.

Nhìn chung, chẩn đoán bệnh Alzheimer cũng tương tự như với các nguyên nhân gây sa sút trí tuệ khác, với các xét nghiệm hình ảnh học và cận làm sàng thường ít khi được sử dụng.

6. Điều trị

Mục tiêu điều trị

  • Phòng ngừa – làm chậm quá trình diễn tiến của bệnh ở từng giai đoạn.
  • Điều trị triệu chứng, làm tăng nhận thức và thần kinh chức năng của bệnh nhân bằng đơn trị liệu hoặc đa trị liệu.
  • Điều trị các biểu hiện rối loạn tâm thần kinh đi kèm trong quá trình sa sút trí tuệ.

Mục tiêu hướng đến sau cùng là cải thiện chất lượng cuộc sống, hạn chế tối đa các tác động tiêu cực lên đời sống bệnh nhân và thân nhân.

Điều trị dùng thuốc

  • Thuốc làm chậm tiến triển của bệnh:
    • Thuốc kháng cholinesterase (Galantamine, Rivastigmine, Donepezil...): dùng cho bệnh Alzheimer giai đoạn nhẹ – trung bình.
      • Tác dụng phụ thường gặp: Buồn nôn, tiêu chảy, táo bón, đau bụng, độc gan ( Tacrine ).
      • So sánh tác dụng giữa các loại thuốc trong nhóm: Rivastigmine > Galantamine > Donepezil.
    • Thuốc đối vận NMDA – kháng thụ thể N-methyl-D-aspartate ( Memantine ): Có tác dụng tăng dẫn truyền synap, dùng cho giai đoạn trung bình – nặng
      • Do không chuyển hóa qua gan nên thuốc này ít gặp tác dụng phụ hơn, tuy nhiên vẫn có thể gây táo bón, tăng huyết áp.
  • Các thuốc điều trị bổ sung: Thuốc an thần, chống trầm cảm, giúp điều trị mất ngủ, rối loạn hành vi, các thuốc chống loạn thần…
  • Vitamin E cũng nên được cân nhắc sử dụng kèm theo vì có thể góp phần làm chậm quá trình suy giảm chức năng và không gây ra tác dụng phụ.
  • Điều trị các bệnh kèm theo: Bệnh tim mạch, tăng lipid máu, đái tháo đường… Đặc biệt chú ý các trường hợp bệnh nhân phải nằm lâu, chăm sóc các vết loét do tì đè, viêm phổi…

Điều trị không dùng thuốc

  • Tăng cường ăn rau xanh và hoa quả, hạn chế đồ ăn nhiều mỡ, các đồ uống có chứa cồn, không hút thuốc lá.
  • Bổ sung các thực phẩm có nhiều vitamin E ( chống oxy hóa, chống gốc tự do ), vitamin C, axit folic ( vitamin B9 )…
  • Tăng cường các hoạt động thể dục thể thao.
  • Tích cực tham gia các hoạt động rèn luyện trí tuệ như: Đọc sách, trò chơi các câu đố hoặc tích cực tham gia hoạt động xã hội cũng giảm nguy cơ mắc bệnh.

7. Biện pháp phòng ngừa sau khi điều trị

Bệnh Alzheimer là một bệnh tiến triển nặng có nguy cơ tử vong cao trong thời gian ngắn sau khi phát hiện bệnh, tuy nhiên bệnh nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách kết hợp với chế độ ăn uống, sinh hoạt có thể giảm quá trình tiến triển bệnh, tăng tuổi thọ và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

8. Dấu hiệu cảnh báo sớm của bệnh Alzheimer

Để phát hiện sớm bệnh Alzheimer, bản thân người cao tuổi, gia đình và người xung quanh nên chú ý đến những dấu hiệu cảnh báo sau:

  1. Suy giảm trí nhớ ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày: Quên mất các sự kiện, ngày quan trọng, thường xuyên tự nhắc lại lời nói hoặc phải dựa vào trợ giúp từ bên ngoài để ghi nhớ ( giấy nhớ, phần mềm nhắc nhở ).
  2. Gặp khó khăn trong lập kế hoạch và giải quyết vấn đề: Thường xảy ra trong các hoạt động như mua bán, thanh toán hóa đơn hoặc lên kế hoạch nấu những món ăn quen thuộc.
  3. Gặp khó khăn trong các công việc hằng ngày: Nấu nướng, lái xe, dùng điện thoại, mua sắm.
  4. Gặp rắc rối trong việc xác định thời gian, nơi chốn: không hiểu được những sự kiện sẽ xảy ra sau đó, hoặc mất khái niệm về ngày tháng.
  5. Gặp rắc rối về nhận thức hình ảnh – không gian: Giữ thăng bằng và xác định khoảng cách bị hạn chế, hay làm rơi rớt đồ vật, dễ trượt ngã.
  6. Gặp rắc rối về từ ngữ trong nói hoặc viết: Khó tham gia vào cuộc trò chuyện và thường mất thời gian để tìm ra từ định nói, nói vòng vo ( ví dụ gọi đồng hồ đeo tay là “cái đồ để xem giờ đeo trên tay” ).
  7. Đặt đồ vật sai chỗ một cách đáng kể ( bỏ chìa khóa vào máy giặt ) và không thể lần theo trí nhớ để tìm ra đồ vật.
  8. Giảm khả năng phán đoán: Dễ bị lừa gạt, không quản lý tiền bạc được, không quan tâm đến vệ sinh thân thể hoặc chăm sóc thú cưng.
  9. Thoái lùi trong công việc và giao tiếp xã hội: Không muốn đến các nơi bình thường hay lui tới ( nhà thờ, công viên, câu lạc bộ… ), khó theo dõi trọn vẹn một trận bóng hoặc những chuyện đang xảy ra.
  10. Thay đổi tính cách: Dễ dàng nóng giận với những tình huống bình thường, trở nên sợ hãi và hay nghi ngờ.

Tham vấn y khoa

“Khi tuổi thọ con người ngày càng tăng thì tần suất bệnh lý về Sa sút trí tuệ nói chung và bệnh Alzheimer nói riêng cũng ngày càng gia tăng. Bệnh ảnh hưởng đến thể chất, tinh thần và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân, tạo gánh nặng kinh tế cho gia đình và xã hội.

Việc chẩn đoán và điều trị còn gặp nhiều khó khăn, cần có sự phối hợp nhiều chuyên khoa như Nội thần kinh, Lão khoa… Nhận biết sớm các biểu hiện bệnh để được thăm khám, tư vấn và điều trị sớm là cần thiết. Tôi hy vọng bài viết của Bs. Phạm Ngọc Viên Phúc sẽ cung cấp cho quý vị những thông tin thật sự hữu ích.” 

 Bs. Nguyễn Hoàng Tuấn Vũ

 
Bác Sĩ Nguyễn Hoàng Tuấn Vũ

Bác Sĩ Nguyễn Hoàng Tuấn Vũ

Thạc sỹ - Bác sĩ Nguyễn Hoàng Tuấn Vũ là người đã có gần 20 năm kinh nghiệm trong điều trị bệnh nhân có bệnh lý Nội khoa và Lão khoa.
Hiện đang công tác tại Bệnh viện nhân dân Gia Định

Xem thông tin bác sĩ